Z dziejów Sosnowicy

Początki osady i pierwsi właściciele

Uwzględniając istniejące źródła archiwalne, przypuszcza się że początki Sosnowicy przypadają na wiek XV. Wcześniejszemu rozwojowi osadnictwa na tych terenach nie sprzyjały ciągłe najazdy Tatarów Litwinów I Jadźwingów. Pozyskiwanie terenów do zamieszkania na rozległej puszczy parczewskiej następowało powoli i stopniowo.

Dość intensywny rozwój osadnictwa na ziemiach leżących na zachód od Bugu, nastąpił po zawarciu unii polsko-litewskiej w 1385r. powstały wówczas pierwsze większe ośrodki jak Parczew i Ostrów.

Wieś Sosnowica rozwinęła się prawdopodobnie z pierwotnej osady puszczańskiej. Już w XV w. była gniazdem rodowym Sosnowskich pieczętującym się herbem Nałęcz. Istniejące dokumenty źródłowe związane z członkami tego rodu występują w związku z procesami jakie między sobą prowadzili.

Do znaczących godności publicznych doszli Iwaszko Sosnowski syn Stańki który w latach 1504-1507 i 1533-1545 był chełmskim biskupem obrządku wschodniego. W 1639 otrzymał on nowo zbudowany dwór w Sosnowicy. Jego brat Grzegorz Sosnowski przeszedł na katolicyzm i w 1520r. został kanonikiem chełmskim. Przynależne mu dobra odkupili w połowie XV w. Wierzyńscy. W następnych latach ziemie te ulegały dalszemu rozdrobnieniu pomiędzy kolejnych potomków rodu Sosnowskich i Wierzyńskich. Swoje udziały mieli oni zarówno w Sosnowicy jak w pobliskich wsiach Orzechowie, Turnie, Górkach i Olchówce. W tym czasie miejscowości te administracyjnie należały do województwa ruskiego i Ziemi Chełmskiej. Z tego też powodu w XV i XVI w. uformowała się na tym terenie sieć parafialna kościoła prawosławnego. Prawdopodobnie w połowie XVI w. istniała w Sosnowicy cerkiew. Na uwagę zasługuje fakt, że w późniejszym okresie ludność prawosławna niemal w całości przeszła na grekokatolicyzm. Z dokumentów lustracyjnych Ziemi Chełmskiej z 1564r. wynika że Sosnowica należała do parafii rzymskokatolickiej z siedzibą w Sawinie.

Wiek siedemnasty

Wiek siedemnasty to okres dalszego podziału dóbr Sosnowskich. Oprócz Sosnowskich i Wierzyńskich nowymi właścicielami stają się Stoińscy, Lebkowscy i Bychawscy. Jednak znaczne udziały są w posiadaniu braci Pawła, Oktawiana i Krzysztofa Sosnowskich. W literaturze przedmiotu znajdujemy informacje że na terenie wsi Sosnowica istniało kilka dworów Sosnowskich, dwór Wierzyńskich i być może Stoińskich. Oprócz siedziby głównego właściciela nie różniły się one od domów wolnych kmieci.

Do najbardziej doniosłych wydarzeń tego okresu należą: Erekcja parafii greckokatolickiej w 1607r. Wzniesienie kościoła i powstanie parafii rzymsko-katolickiej w latach 1678-1685, i prawdopodobnie nadanie praw miejskich Sosnowicy w 1685r. Fundatorami erygowanej parafii unickiej byli właściciele wsi Sosnowica i okolic. Cerkiew greckokatolicka z 1607r. usytuowana była na miejscu istniejącej do dziś świątyni murowanej. Była to budowla drewniana o bardzo skromnej formie architektonicznej. Parafia dysponowała polami i ogrodami położonymi w różnych miejscach.

Na miejscu dzisiejszej świątyni murowanej w 1678r. Katarzyna z Zamiechowskich Sosnowska wdowa po Oktawianie mieczniku bracławskim i pułkowniku chorągwi pancernej Jana Kazimierza, ufundowała pierwszy w Sosnowicy kościół rzymsko-katolicki p.w. Św. Krzyża. Świątynia funkcjonowała początkowa jako filia parafii Wereszczyn.

W 1685r. biskup chełmski Święcicki erygował w Sosnowicy parafie rzymsko-katolicką. Z przekazów archiwalnych z 1678r. wynika że był to rok w którym ukończono budowę świątyni i plebani. W pobliżu wyznaczono teren na cmentarz grzebalny. Do 1696r. obokplebani wzniesiono dom kilkuizbowy, obory, stodołę, browar, stajnię z wozownią oraz łaźnie. Obok znajdowały się sady, ogród warzywny oraz dwie sadzawki. Wszystko to ogrodzono parkanem. Ponadto do plebana należały grunty położone w różnych częściach Sosnowicy. Posiadał również prawo do bezpłatnego korzystania z młyna oraz zezwolenie na wystawienie karczmy na własnym gruncie.

W opracowaniach dotyczących Sosnowicy odnajdujemy informacje o nadaniu praw miejskich w tym samym roku w którym erygowano parafie rzymsko-katolicką. Warto zwrócić uwagę na fakt że w tym okresie kościoły rzymsko-katolickie zakładane były jedynie w miastach. Ponadto wraz z powstaniem nowej parafii wzrósł prestiż miejscowości. Jednak nie odnajdujemy żadnego dokumentu źródłowego który mógłby potwierdzać tą hipotezę. Sosnowica jest określana miastem dopiero 100 lat później w czasach swojej prosperity. Na uwagę zasługuje tu kwestia o charakterze społecznym - typowa dla miejscowości wielonarodowościowych. W tym czasie Sosnowice można podzielić na dwie dzielnice: "ruska" koncentrująca się w pobliżu cerkwi oraz "lacka" (polska) z kościołem.

Wiek osiemnasty

W XVIII wieku ponownie następuje scalenie majątku podzielonego na wiele części. Większość dóbr Sosnowickich przechodzi w ręce Marcina - syna Oktawiana i Katarzyny Sosnowskich. Marcin Sosnowski rotmistrz a następnie pułkownik wojsk JKMw Ks. Litewskiego ożeniony z Teofilą z Kruszyńskich, był człowiekiem zamożnym. Prawdopodobnie w 1723r. przebudował wcześniej istniejący lub zbudował nowy dwór. Zmarł w 1731r. a zarządzanie majątkiem przejęła wdowa. Ich synem był Józef Sosnowski pisarz wielki litewski który odziedziczył majątek po rodzicach i dążył do jego powiększenia odkupując grunty od poprzednich właścicieli . Sosnowski stał się również właścicielem posiadłości należącej do rodu Wierzyńskich a położonej w Sosnowicy - lasku. Na początku drugiej połowy XVIII w. Sosnowski był jedynym właścicielem dóbr Sosnowickich i posiadał udziały w okolicznych wsiach. Prawdopodobnie na rok 1741 przypadają dwa ważne wydarzenia w jego życiu. Poślubienie Tekli Zenowiczów oraz podjęcie prac nad rozbudową rezydencji sosnowickiej. Daty umieszczone na budynkach 1753 (oficyna) oraz 1760 wskazują na wzmożoną rozbudowę w latach 50 i 60 XVIII w. Jednak całe założenie nie zostało w pełni ukończone. Wiązało się to zapewne z karierą polityczną Józefa Sosnowskiego. W 1764r. jako stronnik Czartoryskich został marszałkiem sejmu elekcyjnego i przyczynił się do wyboru na tron Stanisława Poniatowskiego. Z tym wydarzeniem wiążą się następne awanse. W 1771 został wojewodą smoleńskim a od 1781 - wojewodą połockim. W dawnej Polsce był to najwyższy urząd hierarchii urzędów ziemskich po uformowaniu się senatu w XVI w. wojewodowie weszli w jego skład obok biskupów i ministrów. Zasiadali w ściśle określonej kolejności według historycznego klucza.

Kariera polityczna jaką robił w tym czasie Sosnowski sprawiała że jego zainteresowanie przeniosło się na inne miejscowości w 1772r. otrzymał starostwo ratnenskie. Ratno stało się główną jego siedzibą. W latach 1775 - 1780 król powierzył mu buławę hetmana polnego litewskiego. Z tego tez powodu Sosnowica pełniła funkcję rezydencji letniej i raczej nie była ośrodkiem życia towarzyskiego. Położenie jej u zbiegu lokalnych traktów sprawiło że odwiedzana była przez jadących na obrady do Piotrkowa.

Najważniejszemu wydarzeniu tego okresu jakim było - romans naszego bohatera narodowego Tadeusza Kościuszki i Panny Ludwiki Sosnowskiej zostanie poświęcony osobny rozdział.

W latach osiemdziesiątych XVIII w. Sosnowscy zamierzali podjąć jeszcze raz prace nad ukończeniem rezydencji ale śmierć w 1783r. Sosnowskiego zniweczyła te plany. Po śmierci hetmana wdowa Tekla z Zenowiczów Sosnowska podjęła starania o wzniesienie nowego murowanego kościoła. Fundatorka mieszkała teraz w Ratnie i nad przebiegiem budowy czuwał brat Józefa biskup Leon Konstanty Sosnowski. Jak wynika z korespondencji mury kościoła wzniesiono w 1790r. zaś całość założenia z dwiema dzwonnicami ukończono w 1797r. Konsekracji świątyni dokonał biskup chełmski Wojciech Skarszewski w 1804r. Kościół otrzymał formę klasycystyczną z elementami barokowymi. Obok usytuowano cmentarz, wikariat (1786), nową plebanię(1798) i dom dla organisty.

Pochodzące z 1774r. materiały archiwalne przekazują nam informacje o funkcjonującej w Sosnowicy parafii grecko-katolickiej. Wynika z nich że drewniana świątynia była w nienajlepszym stanie. W pobliżu znajdowała się skromna drewniana plebania. Duchowny prawdopodobnie nie zamieszkał na stałe w Sosnowicy. Obok plebanii znajdowały się zabudowania gospodarcze z ogrodami oraz pola położone w różnych częściach wsi i w okolicznych miejscowościach.

Do lat 90 XVIII w. w źródłach archiwalnych Sosnowica określana jest mianem wsi. Na uwagę zasługują wzmianki z 1740r. i 1756r. o odbywających się targach i jarmarkach. Świadczyłoby to znaczącym ożywieniu życia gospodarczego i wymiany handlowej. Począwszy od lat 90 XVIII w. w przekazach źródłowych obok wsi Sosnowica pojawia się miasto Sosnowica . Wsią zapewne nazywano część osady usytuowana w obrębie cerkwi grecko-katolickiej. Miastem zaś powstałą w XVIII w. jednostkę osadniczą z placem targowym, zespołem dworskim i kościelnym.

Mimo że nie istnieją żadne dokumenty źródłowe potwierdzające miejskość Sosnowicy to wiele przesłanek wskazuje na to że miała rangę miasta. Jak pisze W. Trzebiński: "niektóre miasta nigdy - ani przed założeniem ani ex post - nie uzyskały przywileju lokacyjnego, a ich właściciele kontentowali się przywilejem na jarmarki, określającym obdarowaną nimi osadę jako miasto i miasteczko". W czasach saskich kancelaria królewska hojnie szafowała tym przywilejem .

Podstawowymi jednak czynnikami które przemawiają za istnieniem tu jednostki osadniczej zwanej miastem jest:

1. powstanie rezydencji szlacheckiej której właściciel Józef Sosnowski doszedł do znaczących godności państwowych
2. położenie przy uczęszczanym szlaku komunikacyjnym
3. istnienie kościołów dwóch wyznań

Ważną kwestią jest również stworzenie założenia parkowo-ogrodowego na wzór francuski którą każda większa rezydencja w tym okresie posiadała. Nie zrealizowane do końca założenie rezydencjonalne zostało rozplanowane na osi wschód-zachód. Od wschodu znajdował się czteroalkierzowy dwór który poprzedzony został przeddziedzińcem i dziedzińcem honorowym. Po obu stronach dziedzińca mniejszego znajdowały się niższe budynki o charakterze gospodarczym, natomiast dziedziniec honorowy ozdabiały dwie piętrowe oficyny. Za dworem od strony zachodniej rozciągał się geometryczny ogród. [powrót]

H.B. Zarębska